Armeense wijn: duizenden jaren wijnbouw
In een grot in het zuiden van Armenië, vlak bij het dorp Areni, deden archeologen in 2007 en de jaren daarna een opvallende ontdekking. Ze vonden er een…
Owner · 31-10-2026
In een grot in het zuiden van Armenië, vlak bij het dorp Areni, deden archeologen in 2007 en de jaren daarna een opvallende ontdekking. Ze vonden er een complete installatie om wijn te maken: een ondiepe bak om druiven in te treden, een afvoer en grote kruiken waarin het sap kon gisten. De resten zijn ongeveer zesduizend jaar oud. Het is een van de oudste bekende wijnmakerijen ter wereld, en het zegt veel over hoe diep Armeense wijn in de geschiedenis van het land zit.
Toch kennen weinig mensen in Nederland deze wijnen. Ze staan zelden op de kaart en nog minder vaak in de schappen. Dat begint langzaam te veranderen, en dat is terecht.
De geschiedenis van Armeense wijn
De grot staat bekend als Areni-1. Behalve de wijnmakerij werd er ook een opvallend goed bewaarde leren schoen gevonden, eveneens duizenden jaren oud. Het droge klimaat in de grot zorgde dat veel bewaard bleef wat elders allang vergaan zou zijn. Voor wijnliefhebbers is het vooral de wijnpers die tot de verbeelding spreekt. Hij laat zien dat mensen hier al heel vroeg niet alleen druiven aten, maar er ook bewust wijn van maakten.
De zuidelijke Kaukasus, het gebied waar Armenië en zijn buurlanden liggen, wordt door veel onderzoekers gezien als een van de vroegste plekken waar wijnbouw ontstond. Ook in buurland Georgië zijn zeer oude sporen gevonden. Wie precies de eerste was, is moeilijk te zeggen en ook niet zo belangrijk. Wat vaststaat, is dat er in deze regio al heel lang wijn wordt gemaakt.
Van de oudheid tot de kerk
Ook in latere tijden was wijn belangrijk in de regio. Oude Griekse schrijvers maakten al melding van wijn en handel in het gebied. Toen Armenië in het begin van de vierde eeuw als een van de eerste landen het christendom als staatsgodsdienst aannam, kreeg wijn ook een plaats in de liturgie. In middeleeuwse kloosters werd wijn gemaakt, en druiventrossen zijn een veelvoorkomend motief in het steenwerk van Armeense kerken.
De Sovjettijd en daarna
In de Sovjettijd lag de nadruk vooral op brandy. Armenië werd binnen de Sovjet-Unie bekend om zijn brandewijn, en veel druiven gingen daarheen. Wijn werd wel gemaakt, maar vaak zoet, versterkt of in grote hoeveelheden zonder veel aandacht voor kwaliteit.
Sinds de onafhankelijkheid in 1991, en vooral in de afgelopen twintig jaar, is dat sterk veranderd. Er zijn veel nieuwe wijnhuizen bij gekomen, kleine en grote. Jonge wijnmakers, maar ook Armeniërs uit de diaspora die terugkwamen, begonnen te experimenteren met oude rassen en nieuwe technieken. Armeense wijn trekt daardoor steeds meer aandacht van buiten het land.
Druiven die je nergens anders vindt
Wat deze wijnen bijzonder maakt, zijn de eigen druivenrassen. Armenië heeft een groot aantal inheemse rassen, waarvan een deel alleen hier voorkomt. Veel wijnmakers kiezen er bewust voor om daarmee te werken in plaats van met bekende internationale druiven.
Areni
De bekendste rode druif is areni, vernoemd naar het dorp bij de grot. Hij geeft frisse, elegante wijnen met rood fruit, zoals kers en framboos, en vaak een kruidige of peperige toets. Ze zijn meestal niet zwaar en passen goed bij eten. Wie houdt van lichtere rode wijnen, zal hier veel plezier aan hebben.
Voskehat
Voor witte wijn wordt veel voskehat gebruikt. De naam wordt vaak vertaald als gouden bes. Het is een druif met een zachte, bloemige smaak, soms met tonen van abrikoos of honing, en hij wordt zowel voor droge als voor zoete wijnen gebruikt. Daarnaast zijn er andere witte en rode rassen die steeds vaker op etiketten verschijnen.
Hoge wijngaarden
Veel wijngaarden liggen hoog, soms op meer dan duizend meter boven zeeniveau. De zomers zijn er warm en droog, de nachten koel. Dat grote verschil tussen dag en nacht geeft de druiven de tijd om langzaam te rijpen, met behoud van frisheid en zuren. De vulkanische bodem in grote delen van het land draagt bij aan het karakter. En omdat de winters er streng zijn, worden de wijnstokken in sommige streken in het najaar met aarde bedekt om ze tegen de vorst te beschermen.
Wijnstreken
De bekendste wijnstreek is Vayots Dzor, in het zuiden, waar ook het dorp Areni ligt. Het is een droog, bergachtig gebied met hoge wijngaarden en een lange traditie. Elk jaar is er in het dorp een wijnfeest, waar lokale makers hun wijnen laten proeven.
Daarnaast wordt er wijn gemaakt in de Ararat-vallei, rond Jerevan, waar het warmer is en de grond vruchtbaar. In het noorden, in Tavush, liggen wijngaarden in een groenere, vochtiger omgeving. En in Aragatsotn, op de hellingen van de berg Aragats, vind je enkele van de hoogste wijngaarden van het land. Elke streek geeft zijn eigen stijl.
De karas: wijn uit klei
Een oude Armeense traditie is het maken van wijn in een karas, een grote kruik van klei. De karas wordt gedeeltelijk of helemaal in de grond ingegraven, zodat de temperatuur stabiel blijft. Daarin gist en rijpt de wijn, soms met de schillen erbij, wat de wijn meer kleur en structuur geeft.
Lange tijd werd het als iets van vroeger gezien, iets van grootouders op het platteland. Tegenwoordig experimenteren steeds meer wijnmakers er weer mee, deels uit respect voor de traditie en deels omdat het interessante wijnen oplevert. Ook in andere delen van de wereld is er de laatste jaren veel belangstelling voor wijn uit klei, en Armenië doet daar met zijn eigen geschiedenis aan mee.
Wijn aan de Armeense tafel
In Armenië is wijn geen drank die je apart bespreekt. Het hoort bij de maaltijd, bij het vlees van de khorovats, bij de kaas en de kruiden. Een frisse areni past goed bij gegrild vlees en groenten, een witte voskehat bij kaas, kruiden en lichtere gerechten.
En vooral hoort het bij het toosten. Er wordt geheven op de gastheer, op de familie, op vrienden ver weg, op wie er niet meer is. Bij een groot diner leidt een tafelmeester de toosten. Het glas gaat omhoog, iemand spreekt een paar woorden, en dan wordt er gedronken. Zo gaat het de hele avond door. Naast wijn staan er vaak ook brandy en fruitbrandewijn op tafel, van abrikoos, moerbei of andere vruchten.
Wie meer wil weten over hoe die avonden verlopen, leest het in onze gids over de Armeense keuken.
De oogst en het najaar
De druivenoogst valt in Armenië meestal in september en oktober, afhankelijk van de streek en de hoogte. Op het platteland is het nog altijd een tijd waarin families samen in de wijngaard staan. Een deel van de druiven gaat naar de wijnhuizen, een deel wordt thuis verwerkt. Veel families maken nog hun eigen huiswijn, in flessen, vaten of grote glazen potten, en die wordt bij bezoek met trots geschonken. Of hij lekker is, hangt af van het jaar en van de maker, maar weigeren doe je niet.
Ook buiten de wijn worden druiven op allerlei manieren gebruikt. Het sap wordt ingekookt tot een dikke siroop, die de basis is voor zoetigheden zoals de walnotensnoeren die in die siroop worden gedoopt. Er worden rozijnen van gedroogd, en de jonge bladeren gaan in het voorjaar in de pan voor tolma. De wijnstok is in Armenië dus veel meer dan een bron van wijn. Hij is een deel van de keuken, van het landschap en van het huis, en je ziet hem tegen gevels en over binnenplaatsen groeien, zelfs midden in de stad.
Misverstanden en hoe je het herkent
Een veelgehoord misverstand is dat Armenië vooral zoete wijn maakt. Dat beeld komt uit de Sovjettijd. Tegenwoordig worden er vooral droge wijnen gemaakt, rood en wit, naast een kleiner aantal zoete en versterkte wijnen.
Een ander misverstand is dat Armenië alleen brandy maakt en geen serieuze wijn. Ook dat klopt niet meer. De brandy is beroemd, maar de wijnwereld is de afgelopen jaren flink gegroeid.
Wie in Nederland op zoek gaat, vindt deze wijnen vooral bij gespecialiseerde wijnhandels en online. Let op de druivennaam op het etiket: areni voor rood, voskehat voor wit. Begin met een droge areni bij een eenvoudige maaltijd met gegrild vlees, kruiden en brood, en je hebt meteen een goed beeld.
Veelgestelde vragen
Hoe oud is de wijnbouw in Armenië?
In de grot Areni-1 werd een wijnmakerij gevonden van ongeveer zesduizend jaar oud. Dat maakt het een van de oudste bekende plekken ter wereld waar wijn werd gemaakt.
Wat is de bekendste Armeense druif?
Areni is de bekendste rode druif, vernoemd naar het dorp in Vayots Dzor. Voor witte wijn is voskehat de bekendste.
Wat is een karas?
Een karas is een grote kruik van klei die in de grond wordt ingegraven en waarin wijn gist en rijpt. Het is een oude Armeense traditie die nu weer door veel wijnmakers wordt opgepakt.
Is Armeense wijn zoet?
De meeste Armeense wijnen van nu zijn droog. Zoete wijnen bestaan ook, maar het beeld van vooral zoete wijn stamt uit de Sovjettijd.
Die combinatie van eten, wijn en tijd nemen is waar Yerevan voor staat. Onze plannen voor de kaart delen we later op yerevanrestaurant.nl/menu. Tot die tijd bouwen we aan de Kampstraat in Hilversum verder aan de lange tafels, en wie alvast een vraag heeft, kan mailen naar info@yerevanrestaurant.nl.